Dzieło Biblijne
I Kongres Biblijny; prelekcja V Drukuj E-mail

   Ks. dr hab. Stefan Szymik.

Wieża BabelPietera Bruegla czytana oczami biblisty

           

Prelegent podkreślił, jak wiele emocji wzbudza w bibliście wizyta w muzeum czy galerii malarstwa. Znajdujące się tam dzieła sztuki dawnych mistrzów są bowiem często artystycznymi realizacjami treści biblijnych, które biblista może badać i analizować. Treści te i zawarte w nich myśli teologiczne czy nakazy moralne w dziele sztuki otrzymują postać zdefiniowaną przez wizję artysty i autonomiczną wobec naukowych ustaleń biblistyki. Ks. Szymik ukazał to właśnie na przykładzie obrazu Pietera Bruegla „Wieża Babel”.

            Na początku wystąpienia omówiony został tekst Pisma Świętego, zawarty w Księdze Rodzaju 11,1-9. Opowieść biblijna o budowie wieży Babel jest zwieńczeniem pierwszej części tej Księgi, która łączy początki świata i człowieka z dziełami biblijnych patriarchów, a jednocześnie ukazuje stopniowe oddalanie się ludzi od Boga. Ostatnim tematem jest opowiadanie o wieży Babel.

            Tekst opowiadania został podzielony następująco:

werset 11,1 – tytuł, wprowadzenie

wersety 11,2-4 – opis działania człowieka

wersety 11,5-8 – opis działania Boga

werset 11,9 – podsumowanie, komentarz autora natchnionego

            Jako gatunek literacki tekst ten uznawany jest za opowiadanie ludowe, etiologiczne, symboliczne. Ks. prof. Knapiński podkreślał, że należy pamiętać, iż opowiadanie biblijne jest bardzo często dziełem malarskim. To pisane obrazy, które mają swoją formę, treść, gdyż taki był sposób wyrażania, przekazywania prawd o Bogu i człowieku przez ludzi starożytnego Wschodu.Wtedy pisało się obrazami”, jak mawiała pani prof. Anna Świderkówna.

            Prelegent krótko przedstawił zawartość tekstu biblijnego.

Tytuł, wstępne wprowadzenie wskazuje, co interesuje autora natchnionego. Chociaż ludzkość była liczna, zajmowała obszerne okolice, to jednak ludzie stanowili jeden naród, używali jednej mowy i tych samych słów. Była jedność mowy, języka, a z tego rodzi się jedność idei, możliwość komunikacji.

            W kolejnych wersetach przedstawione jest dzieło człowieka: liczba ludzi zwiększa się i wtedy ruszają oni w drogę [dosłownie: zwijają namioty”], szukają nowego miejsca i znajdują dolinę Szinear. Nazwa ta pojawia się w Biblii kilkakrotnie. Ludzie po uzyskaniu umiejętności wyrobu cegieł postanowili wybudować miasto i wieżę. Elementmiasta i wieży” wskazuje, że pierwowzoru opowiadania biblijnego należy szukać w Mezopotamii, gdzie archeolodzy poznali łącznie ok. 25 miast z tego typu budowlami. Autor biblijny ma tutaj na myśli wieżę świątynną, tzw. ziggurat, a w szczególności myślał zapewne o wieży świątynnej w Babilonii. Tekst biblijny zresztą później zidentyfikuje to miasto jako Babel.

            W tej części ważne słowo, które się pojawia, to szem, czyliimię. W tłumaczeniu polskim słowo to przetłumaczono jakoznak. Ten znak, który ludzie sobie zbudowali, to źródło ich arogancji, buntu.

            Druga część (wersety 5-8) to jest reakcja Boga. On zstępuje, patrzy na to, co ludzie czynią. Bóg interweniuje podobnie, jak uczynił to w raju: schodzi z wysokości niebieskich, gdzie jest Jego mieszkanie, by poznać dzieło ludzi. Ludowy charakter opowiadania usprawiedliwia całkowicie antropomorficzny sposób przedstawienia Bóstwa. Autor natchniony nie zamierza w najmniejszym stopniu poddać w wątpliwość wiedzy, czy potęgi Boga. Taki sposób patrzenia i mówienia o Bogu jest dla autora natchnionego naturalny.

            Najważniejsza jest interpretacja końcowa, zawarta w wierszu 9. Niepohamowana ambicja ludzi jest zamachem na uniwersalne panowanie Boga. Dlatego miasto nie otrzymało nazwy, która miała zapewnić sławę jego budowniczym. Taka nazwa miasta ma się kojarzyć z pomieszaniem języków. Będzie to nazwa miasta Babel. Autor wywodzi nazwę Babel od słowabalal-pomieszać, zmieszać. Po polsku można to oddać słowami: "Dlatego dano mu nazwę Bełkot, gdyż tam zbełtał PAN język mieszkańców owej ziemi". Jest to gra słów, a nie faktyczna etymologia, gdyż Bab-ili znaczy po akkadycku "brama boga". Babel jest tym samym co Babilonia, słynne miasto w Mezopotamii.

            W tym miejscu prelegent wskazał, że popularnie spotyka się zawsze nazwę:wieża Babel. W tłumaczeniach włoskich, niemieckich, angielskich toBabeljest w dopełniaczu (kogo? czego?). W tłumaczeniach tych nie jestwieża Babel, ta nazwa nie odnosi się do wieży. Nazwa odnosi się do miasta. Jest towieża Babelu, zbudowana w Babelu, czyli wieża babelska.

            Ks. Szymik podkreślił, że Pieter Bruegel Starszy malował wieżę Babel kilkakrotnie. Zachowały się tzw. „Wieża Babel” i „Mała wieża Babel”. Malowidła powstały jedno po drugim w stosunkowo krótkim czasie. Prelegent omówił przedstawiony na slajdzie pierwszy z obrazów malarza, zwany „Wieżą Babel”. (http://www.google.com/imgres?q=wie%C5%BCa+babel+obraz+muzeum&hl=pl&sa=X&biw=1024&bih=541&tbm=isch&prmd=imvns&tbnid=aCpH0PPPNXnoTM:&imgrefurl=http://butterfield-reignbeau.blogspot.com/2010/05/rodzina-bruegel.html&docid=81WtRglXeBcuUM&imgurl=http://rafalstec.blox.pl/resource/Pieter_Bruegel.jpg&w=512&h=386&ei=qTLVTvDUI5D54QSx0dGSAQ&zoom=1)

            Zestawiając tekst biblijny z jego artystyczną realizacją można stwierdzić, że większa „Wieża BabelBruegla nie jest jedynie ilustracją opowiadania biblijnego z Księgi Rodzaju.

Prezentacja odbiega od obrazu biblijnego. Największą część opowiadania biblijnego stanowi opis działania dwóch protagonistów: bohatera kolektywnegomieszkańców, budowniczych wieży oraz Boga, występującego przeciwko nim. Opisywany obraz wskazuje na realizację zamiarów ludzi: budowę wieży. Jeśli chodzi o drugą część opowiadania, to nie ma na obrazie zstępującego, antropomorficznie pokazanego Boga.

            Pierwszą część opowiadania artysta uzupełnił konkretnymi postaciami ludzkimi. Przede wszystkim zwraca uwagę postać króla. Często myśli się, że był to władca babiloński Nemrod (Nimrod). Biblia zawiera krótką wzmiankę na jego temat (Rdz 10,8-10). Być może ten właśnie tekst zainspirował flamandzkiego malarza. Być może swoją inspirację do stworzenia tego dzieła czerpał malarz z tradycji, w której zawiera się fragment tekstu z dzieła Józefa Flawiusza „Dawne dzieje Izraela”. W obrazie tym znaleźć można bowiem elementy, zawarte w tym tekście, a nieobecne w opowiadaniu biblijnym: Stopniowo [Nimrod] zaprowadził w państwie ustrój despotyczny; sądził bowiem, że jedynym sposobem oderwania ludzi od bojaźni Bożej jest całkowite uzależnienie ich życia i pomyślności od potęgi władcy. A groził również, że gdyby Bóg chciał jeszcze raz zalać ziemię, potrafi on już sobie przeciw Niemu poradzić: zbuduje wieżę wyższą, niż zdoła dosięgnąć woda, i pomści nawet zagładę przodków. Pospólstwo ochoczo poddało się nakazom (...) [Nimroda], uległość wobec Boga uważając za niewolę. Zaczęli budować wieżę i (...) wieża dźwigała się w górę nadspodziewanie szybko(Dawne dzieje Izraela, I, IV, 2, 3)

            Wiele argumentów przemawia za tym, żewiększa” „Wieża Babel” Bruegla jest melanżem motywu biblijnego z elementami pozabiblijnymi. To tłumaczy też nieobecność na obrazie drugiego bohatera z opowiadania biblijnego, jakim jest karzący ludzi Bóg.

            Wreszcie jest jeszcze jeden element, który mógł inspirować artystę. Mianowicie malowanie wieży Babelu było konwencją, kanonem malarstwa XVIwiecznego. I przed nim, i później motyw ten był wykorzystywany przez malarzy (np. Lucas i Marten van Valckenborch). Można dostrzec podobieństwa między tymi malowidłami.

            Można w związku z tym słusznie sądzić, że przygotowując się do malarskiej realizacji Pieter Bruegel nie poprzestał na opowiadaniu, zawartym w Biblii, ale sięgnął do dostępnej mu literatury, tekstu Józefa Flawiusza. Te trzy elementy: tekst biblijny, pozabiblijne interpretacje i malarska konwencja czasu tworzą podstawę mistyki Bruegla. Te trzy, przetworzone w umyśle artysty, czynniki (być może z niejakim wpływem inspiracji włoskichKoloseum i może wieża w Pizie) stworzyły arcydzieło światowego malarstwa.

            Polityczne i religijne poglądy Pietera Bruegla nie są obecnie znane. Interpretacja jego dzieł także zdaje się nie dawać jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy w trakcie pracy malarz chciał sobie współczesnym przekazać jakąś myśl dydaktyczną czy pouczenia religijnomoralne. Prelegent wskazał bowiem wcześniej przy opisie obrazu, że opierając się na detalach, utrwalonych na nim, można odnieść wrażenie, że omawiany artefakt zawiera liczne nawiązanie do Antwerpii i jej zabudowy miejskiej, związanej z katedrą, murami miasta itd. Antwerpia Bruegla była miastem portowym, wielu kultur, wyznań religijnych. Wieża BabeluBruegla byłaby więc alegorią Antwerpii, byłaby wieżą w Antwerpii, budowaną przez jej mieszkańców. Mimo to nie wiadomo, czy swoim dziełem ten „chłopski” malarz (jak go często określano), pragnął powiedzieć coś współczesnym, a nie tylko wychwalać codzienność.

            Na zakończenie ks. dr Szymik wskazał, że czasy współczesne to czasy krytycznych badań historycznych, zajmujących sięliterą. Hermeneutyka katolicka zajmuje się Duchem. Katolicy wierzą w natchnienie Pisma Świętego, tzn. że tekst biblijny jest tekstem świętym, natchnionym i powinno się go czytać w tym samym duchu, w którym został on napisany.

            Jako ilustrację swoich myśli prelegent przywołał słowa bł. Jana Pawła II:chcąc uzyskać w pełni przekonywującą interpretację natchnionych przez Ducha Świętego słów, musimy również my dać się poprowadzić Duchowi Świętemu. Dlatego trzeba się modlić, dużo modlić, prosić o wewnętrzne światło Ducha i przyjąć ulegle to światło, prosić o miłość, bo tylko ona uzdalnia nas do zrozumienia sposobu wypowiadania się Boga, któryjest miłością (1 J 4,8.16). [Jan Paweł II wPrzemówieniu na temat interpretacji Biblii w Kościele(nr 9)]

            Inaczej mówiąc, człowiek wierzący, głęboko wierzący, dzięki podjętemu trudowi lektury duchowej Pisma Świętego dochodzi do poznania utrwalonego w nim orędzia i jego interioryzacji, uczynienia tych słów częścią swojego wewnętrznego "ja". Wskazywał na to także papież Benedykt XVI w adhortacji apostolskiejVerbum Domini:tekst biblijny może właściwie zrozumieć tylko ten, kto sam przeżył to, o czym mówi tekst.[PAPIESKA KOMISJA BIBLIJNA, Interpretacja Biblii w Kościele (15 kwietnia 1993), II, A, 2: Ench. Vat., 13, n. 2988. ]
            Jakie znaczenie mają te właśnie słowa w kontekście analizy dzieł Bruegla? Kim był Pieter Bruegel jako człowiek, humanista, chrześcijanin?

Pierwszą odpowiedź przynosi sam fakt kilkukrotnego malowania wieży Babelu. Jeśli sięgnął on po ten biblijny motyw, wspomagając się jego tradycją interpretacyjną, to na pewno chciał powiedzieć coś o człowieku i społeczeństwie i ich relacjach do Boga.

Wieża sięgająca nieba (interpretacja w tradycji żydowskiej i chrześcijańskiej) to symbol arogancji i pychy człowieka względem Boga. Człowiek chce się uniezależnić, a nawet przejąć uprawnienia Boga, zająć Jego miejsce, zastąpić Go, odrzucić. Brueglowski obrazWieża Babeluto przypomnienie ludzkiej pychy, arogancji, ukaranej przez Boga.

            Analizując całą twórczość tego malarza można dostrzec, że obok licznych przedstawień życia codziennego artysta sięgał także po tematy biblijne i religijne (Pejzaż z przypowieścią o siewcy, Wieża Babel, Pokłon Trzech Królimalowany kilka razy, Kazanie św. Jana Chrzciciela, Rzeź niewiniątek, Nawrócenie Szawła, Droga krzyżowa). Także wybór tych tematów mówi wiele o Brueglu jako o człowieku wierzącym.

            Na koniec Ks. S. Szymik stwierdził, że w czasach współczesnych malarzowi: wielkich społecznych niepokojów, krwawych religijnych sporów, nietolerancji i wojen, a także w czasie renesansu, odrodzenia ludzkiego duchaostatecznie zaś w czasach, w których było tak wiele ludzkiej buty, pychy, arogancji i zarozumiałości, malarz zdaje się wskazywać drogę pokornej ludzkiej egzystencji, pokornego trwania przed swoim Stwórcą, drogę nawrócenia i pokuty. Może dlatego do dzisiaj jego obrazy tak fascynują ludzi?

 

Refleksja: Malarstwo Pietera Bruegla jest magiczne. Przyzna to każdy, kto choćby w albumie zapozna się z jego dziełami. W jego obrazach zawiera się mnóstwo detali, które trzeba umieć odczytać, by zrozumieć przekaz malarza. Można czasem zbyt pochopnie uznać, że detale, nie związane z głównym motywem obrazu, są niepotrzebne, zbędne; że stanowią niepotrzebny, aczkolwiek urokliwy, dodatek. Tymczasem to właśnie te „niepasujące” detale niepokoją, zmuszają do stawiania pytań, do dociekania i szukania odpowiedzi. Można by rzec, że pełnią w obrazach Bruegla rolę mądrego „nauczyciela” dla każdego, kto nie boi się trudu zdobywania wiedzy.

 

Oprac. Elżbieta Krzewińska

< Poprzedni   Następny >


Dzieło Biblijne

Mambo is Free Software released under the GNU/GPL License.
Mambo 4.5.5 PL powered by MamboPL.com Team

© Copyright Słowo Biblijne 2006. All rights Reserved. Made in quaint.pl